محمدعلی علی‌نژاد، کارشناس میراث‌فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی در یادداشتی نوشت:  تربت حیدریه از شهرهای استان خراسان رضوی است که طی یک دهه اخیر گام مؤثر و بزرگی را به سوی حفاظت و بهره‌برداری از آثار و ابنیه تاریخی برای رشد و توسعه گردشگری و اقتصادی برداشته است. این شهر با پیشینه‌ای هزارساله، نه‌تنها دارای آثار متعدد تاریخی است، بلکه در سال‌های اخیر توانسته با رویکردی مشارکتی، میان حفاظت از میراث‌فرهنگی و بهره‌برداری اقتصادی از آن پیوند برقرار کند. طی یک دهه گذشته آثار تاریخی هم‌چون آب‌انبار شیر چهارسوق، رباط لاری، رباط طبسی، سرای امین، رباط علیا، آسیاب تاریخی قلعه نو، خانه تاریخی قوامی، مسجد عماد، و… احیا و مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌اند. برای مستندسازی این تجربه، می‌توان به این شاخص‌ها اشاره کرد: آب‌انبار تاریخی شیرچهارسوق در سال ۱۴۰۳ با اعتبار ۵ میلیارد تومان مرمت و با کاربری فرهنگی و پذیرایی تبدیل شد؛ رباط لاری در سال ۱۳۹۹  و رباط طبسی در سال ۱۴۰۱ احیا و به اقامتگاه بومگردی و سنتی تبدیل شدند. بر اساس آمار موجود، این پروژه‌ها در مجموع سالیانه بالغ بر یک میلیون بازدیدکننده و ۵۰ فرصت شغلی مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کرده‌اند.  

این تغییر رویکرد، هم به ماندگاری بنا کمک کرده و هم زمینه اشتغال، رونق گردشگری و بازآفرینی هویت محلی را فراهم آورده است. در واقع، بناهای تاریخی از یک شیء صرفاً موزه‌ای به یک اثر هویتی با کارکرد اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده‌اند. 

عوامل زیادی در این امر نقش داشته‌اند؛ از عالی‌ترین مقام اجرایی شهرستان شامل فرماندار گرفته تا نماینده مردم در مجلس شورای اسلامی، اعضای شورای اسلامی شهر و شهرداران و مقامات اجرایی، دستگاه‌های امنیتی و قضایی و… همه در این شهرستان دست به دست هم داده‌اند تا آثار تاریخی این شهر هزارساله سر از خاک برآورد و مردم این شهر به هویت تاریخی و فرهنگی‌اش افتخار کنند. 

ساز و کار مشارکت در تربت حیدریه بر چند پایه استوار بوده است: تشکیل شورای راهبری میراث فرهنگی شهرستان با حضور نمایندگان نهادهای دولتی، قضایی، امنیتی، بخش خصوصی و تشکل‌های مردمی؛ انعقاد تفاهم‌نامه‌های همکاری میان اداره میراث فرهنگی، شهرداری و سرمایه‌گذاران بخش خصوصی؛ و تعریف کاربری‌های فرهنگی، گردشگری و اقتصادی برای بناهای احیاشده. در این مسیر، سعی شده با تعاملات فیمابین با ارگان‌های دولتی و بخش خصوصی، به داشته‌های موجود در شهرستان بیشتر توجه شود. این‌قدر پتانسیل‌ها زیاد و متنوع است که نیاز به تعریف کار جدید نبوده و براساس نیاز روز، ظرفیت‌ها را به‌روزرسانی کرده‌ایم. 

نقش مردم و جامعه محلی نیز در این الگو قابل توجه است. حضور سمن‌ها، شورایاری‌ها، کسب‌وکارهای محلی، راهنمایان گردشگری و شهروندان در مراحل تصمیم‌گیری، اجرا و نظارت، باعث شده حفاظت از آثار تاریخی از یک وظیفه صرفاً اداری به یک مطالبه اجتماعی تبدیل شود. مردم، بخش خصوصی و دستگاه‌های اجرایی در کنار یکدیگر احساس مالکیت و مسئولیت می‌کنند و همین هم‌افزایی، رمز موفقیت تربت حیدریه در این حوزه است. 

با این حال، این مسیر بدون چالش نبوده است. تعارض میان حفاظت و تجاری‌سازی، ابهام در مالکیت برخی بناها، کمبود اعتبارات پایدار، ضعف در آموزش نیروی انسانی بومی و ریسک تخریب یا تغییر کاربری نامناسب از جمله موانع پیش‌رو بوده‌اند. برای عبور از این چالش‌ها، راهبردهایی چون حفظ اصالت و یکپارچگی بنا در جریان مرمت، شفافیت در واگذاری‌ها، تعریف کاربری‌های کم‌آسیب، آموزش مستمر نیروهای بومی و نظارت مردمی دنبال شده است. 

تجربه تربت حیدریه نشان می‌دهد که مدیریت مشارکتی در حوزه میراث فرهنگی، می‌تواند الگویی برای سایر شهرها باشد؛ الگویی مبتنی بر استفاده از ظرفیت‌های موجود، هم‌افزایی نهادها، حضور بخش خصوصی و مشارکت مردم. اگر این مسیر با برنامه‌ریزی، آموزش، مستندسازی و بازاریابی گردشگری همراه شود، می‌تواند به تحکیم هویت فرهنگی، رشد اقتصادی محلی و توسعه پایدار شهری منجر شود. 

برای تداوم و تعمیق این الگو، توجه به چند نکته ضروری است: 

· حفظ اصالت و یکپارچگی آثار تاریخی در جریان مرمت و بهره‌برداری. 
· تقویت نقش مردم و تشکل‌های محلی در تصمیم‌گیری‌ها. 
· شفافیت در واگذاری‌ها و تعریف کاربری‌های فرهنگی، گردشگری و اقتصادی. 
· آموزش و توانمندسازی نیروی انسانی بومی. 
· بازاریابی هوشمند و معرفی روایت تاریخی شهر در سطح ملی و بین‌المللی. 
· مستندسازی مستمر داده‌ها و انتشار گزارش‌های عملکردی برای اثبات الگو بودن. 

در پایان، می‌توان گفت تربت حیدریه امروز به نمونه‌ای از «حفاظت مشارکتی» و «بهره‌برداری مسئولانه» از آثار تاریخی تبدیل شده است؛ نمونه‌ای که در آن، گذشته نه باری بر دوش حال، بلکه سرمایه‌ای برای آینده است.

انتهای پیام/